مبانی بازار سرمایه

بازدید: 14575

مالک سرمایه نیازمند تضمین اختیار واقعی بر سرمایه و مالک صنعت نیازمند جریان سرمایه می‌باشند. تلاقی این دو تضمین منجر به تشکیل بازاری گردیده است که در آن، از یک سو مالکیت و اختیار سرمایه برای سرمایه گذار فراهم می‌گردد و از سوی دیگر نقدینگی لازم برای صاحبان صنایع. این بازار به «بازار سرمایه» معروف است، بازار سرمایه پلی است که منابع مالی مازاد جامعه را به واحدهای صنعتی نیازمند (در قالب ابزارهای مالی) منتقل می‌کند. استفاده از بازار سرمایه برای تامین مالی مخارج دولت نیز از جمله قدیمی‌ترین و متداول‌ترین شکل مبادلات مالی است.
اتکای دولت‌ها به بازار سرمایه در اغلب اقتصادها از آن جهت مهم است که بسیاری از دولت‌ها جهت تامین بخش عمده هزینه‌های خود اوراق بدهی(مشارکت) منتشر می‌کنند که این هدف در بازار سرمایه عملی می‌گردد. هدف اصلی این دوره آموزشی در پارس ام بی ای آشنایی شما با بازار سرمایه می‌باشد. بدین منظور تلاش می‌شود در ابتدا بازار سرمایه و ابزارها و نهادهای موجود در آن معرفی و در ادامه به ساختار بازار سرمایه ایران اشاره شود.

نظام مالی
نظام مالی هر کشور بیانگر سیستم چرخش سرمایه در میان بخش‌های مختلف اقتصادی آن کشور می‌باشد. نظام مالی در یک تعریف تئوریک مشتمل بر دو بخش کلی بازار پول و بازار سرمایه است. مهم‌ترین کارکرد بازار پول، نقل و انتقال پول و سرمایه در گردش واحدهای اقتصادی می‌باشد. در مقابل در بازار سرمایه، سرمایه‌های لازم جهت سرمایه گذاری، تامین می‌گردد. در بازار سرمایه آنچه مبادله می‌شود «سرمایه» است، اما در بازار پول، ابزارهای پول مبادله می‌شود. منظور از سرمایه هم چیزی است که با تزریق در صنعت، به صورت مستقیم موجب اشتغال و به تبع آن رشد شاخص‌های اقتصادی کلان جامعه می‌گردد ولی پول ضرورتاً تبدیل به سرمایه نمی‌گردد و ممکن است صرف اموری غیر از تولید و اشتغال شده و یا به نیازهای مصرفی مالک برسد.
به طور کلی ابزارهای بازار پول به صورت مستقیم قابلیت ایجاد رشد در شاخص‌های اقتصادی جامعه را ندارند. تفاوت دیگر این دو بازار در آن است که ابزارهای بازار سرمایه، قابلیت بازگردانی و احیا را ندارند در حالی که ابزارهای پول به راحتی احیا می‌شوند. به عبارت دیگر سرمایه گذار فعال در بازار سرمایه امکان خارج کردن سرمایه خود را از این بازار ندارد مگر آنکه سهم سرمایه گذاری خود را به سرمایه گذار دیگری که تمایل دارد، منتقل نماید و از این طریق سرمایه خود را بازآفرینی نماید. در حالی که کسانی که در بازار پول فعالیت می‌کنند می‌توانند در هر زمان، سرمایه‌های خود را احیا و بازگردانی نمایند.

بازار پول
بنا به تعریف، بازار پول بازاری برای دادوستد «پول» و دیگر دارایی‌های مالی جانشین پول است که سررسید کمتر از یک سال دارند. عمده‌ترین هدف و تلاش سازمان‌های فعال در این بازار، (سازگارسازی) می‌باشد. ایجاد سازگاری زمانی بین نیاز عرضه کنندگان و تقاضاکنندگان پول یکی از مهم‌ترین ابعاد سازگارسازی است. عرضه کنندگان بازار پول، افراد یا واحدهای دارای مازاد نقدینگی هستند که به عنوان پس اندازکننده از طرق غیرمستقیم منابع خود را با سررسیدهای کوتاه مدت در اختیار واحدهای نیازمند منابع مالی قرار می‌دهند.

به طور کلی بازار پول یک بازار سازمان یافته نیست و محل جغرافیایی خاصی برای بازار پول در نظر گرفته نمی‌شود. بانک‌ها، موسسات اعتباری غیربانکی و سایر مکان‌هایی که دادوستد ابزارهای مالی بازار پول در آن انجام می‌شود، تشکیل دهنده بازار پول هستند. این نهادها از نظر اهمیت، به ترتیب عبارت‌اند از :

• بانک‌ها 
• موسسات مالی و اعتباری
• تعاونی‌های اعتبار 
• صندوق‌های پس انداز

ابزارهای بازار پول عبارت‌اند از:

• اسناد خزانه
• پذیرش بانکی (LC)
• اوراق تجاری 
• گواهی سپرده

اسناد خزانه، اوراق بهادار کوتاه مدتی هستند که توسط دولت منتشر می‌شوند و سررسید آنها به طور معمول سه ماه، شش ماه و یک سال است. انتشار و بازخرید این اوراق توسط بانک مرکزی و به نمایندگی از دولت انجام می‌شود. مهم‌ترین ویژگی اسناد خزانه، ریسک اندک آن می‌باشد به همین دلیل این اسناد از بازده نسبتاً پایینی برخوردارند.
پذیرش بانکی یا LC ، دستور پرداخت مبلغ معینی به حامل آن در تاریخ مشخص است. این ابزار بازار پول، از جمله قدیمی‌ترین و کوچک‌ترین (از نظر حجم و مبلغ) ابزارهای بازار پول به شمار می‌رود. این ابزار به منظور تامین مالی کالاهایی که هنوز از فروشنده به خریدار منتقل نشده است مورد استفاده قرار می‌گیرد. بدین ترتیب که این اوراق توسط یک موسسه تجاری و در وجه یک بانک تجاری خصوصی کشیده می‌شود و وقتی بانک مزبور آن را تایید کند به عنوان یک پذیرش بانکی شناخته می‌شود.
به عنوان مثال، فرض کنید که شرکت (الف) در ایران می‌خواهد کالایی را از شرکت (ب) در ژاپن خریداری نماید. شرکت ژاپنی از آنجا که شناختی نسبت به شرکت ایرانی طرف قرارداد خود ندارد، لذا تمایلی به ارسال کالا پیش از دریافت پول نخواهد داشت. از طرف دیگر، شرکت ایرانی نیز تمایلی به پرداخت پول قبل از دریافت کالا ندارد. خوب بدیهی هم هست. در چنین شرایطی، این شرکت تجاری می‌تواند با استفاده از اوراق پذیرش بانکی موجبات تحقق معامله را فراهم سازد. لذا بانک عامل شرکت (الف) در ایران، از طریق یک واسط با بانک عامل فروشنده (شرکت(ب)) وارد تعامل شده و پس از دریافت مدارک آماده سازی و یا ارسال و تحویل کالا از سوی بانک عامل شرکت (ب)، مبلغ مربوطه را از سوی شرکت (الف) به حساب بانک عامل شرکت (ب) واریز می‌کند.

پیشتر درباره دو مورد از ابزارهای بازار پولی یعنی اسناد خزانه و پذیرش بانکی یا اعتبار اسنادی (LC)، با شما صحبت کردیم، در ادامه نیز در مورد اوراق تجاری و گواهی سپرده بحث را ادامه داده و سپس در مورد بازار سرمایه با شما صحبت می‌کنیم. اوراق تجاری نوعی اوراق قرضه کوتاه مدت – با سررسید 270 روز یا کمتر – است که توسط شرکت‌های مالی و موسسات غیر مالی منتشر می‌شود. اوراق تجاری برای شرکت‌هایی که در کوتاه مدت به وجه نقد نیاز دارند، ابزار مالی موثری محسوب می‌شود.
گواهی سپرده جوان ترین و در عین حال از مهم‌ترین ابزارهای بازار پول به شمار می‌رود. گواهی سپرده نیز سندی است که توسط یک موسسه سپرده پذیر – به طور معمول یک بانک – در قبال مبلغ مشخصی پول که نزد آن سپرده شده، منتشر می‌شود. این گواهی دارای سررسید مشخصی است. به طور مثال، کسی که مبلغ 1 میلیون تومان را در نزد بانک، سپرده پنج ساله گذاشته است، می‌تواند سند و یا گواهی این سپرده گذاری را به شخص دیگری (مثلا به قیمت 1 میلیون و 100 هزار تومان) به فروش رساند. در عمل بیشتر گواهی سپرده با سررسید کمتر از یک سال منتشر می‌شوند. از میان چهار ابزار نام برده شده در جلسه قبل و این جلسه، پذیرش بانکی و گواهی سپرده در ایران کاربرد دارد و دو ابزار اسناد خزانه و اوراق تجاری به دلیل ماهیت ربوی در بازار پول ایران کاربرد ندارند. البته گواهی سپرده نیز هنوز در اشکال ساده و ابتدایی خود و به صورت محدود ارائه می‌شود.

بازار سرمایه
بازار سرمایه به عنوان یک بازار منسجم و سازمان یافته، مهم‌ترین متولی جذب و سامان دادن صحیح منابع مالی سرگردان است و با جمع آوری نقدینگی خُرد جامعه و در قالب فروش سهام، ضمن به حرکت درآوردن چرخ‌های اقتصاد از طریق تامین سرمایه‌های مورد نیاز پروژه‌ها، منافع اقتصادی فراوانی را به همراه دارد.
بورس اوراق بهادار اصلی‌ترین نماینده بازار سرمایه شناخته می‌شود. از نظر اقتصاد خرد، بورس یک نمونه بسیار نزدیک به بازار رقابت کامل است. کالاها در بورس همگن‌اند و به دلیل وجود مقدار زیادی خریدار و فروشنده در آن و همچنین آزادی ورود و خروج نیروها، قیمت‌های تعیین شده بسیار نزدیک به قیمت‌های تعادلی هستند. بورس اوراق بهادار با ایجاد فضای رقابتی به عنوان ابزاری اقتصادی، باعث می‌شود که شرکت‌های سودده، بتوانند از طریق فروش سهام، به تامین مالی بپردازند و بر عکس شرکت‌های زیان ده به طور خودکار از گردونه خارج شوند. بدین ترتیب با چنین تفکیکی، بازار می‌تواند به تخصیص مطلوب منابع بپردازد.
در مورد بازار سرمایه توجه به تفاوت میان ابزار اولیه و ثانویه ضروری است. بازار اولیه، محلی است که اوراق بهادار و ابزارهای مالی، برای اولین بار به مشتریان عرضه می‌گردند و در مقابل بازار ثانویه، جهت نقدشوندگی و خرید و فروش مجدد ابزارهای منتشر شده در بازار اولیه، شکل گرفته است. به عنوان مثال، شرکتی که سهام خود را برای اولین بار برای عرضه به عموم مردم منتشر می‌نماید (پذیره نویسی)، این مبادله به مفهوم شکل گیری بازار اولیه می‌باشد. حال اگر خریداران سهام مذکور قصد فروش و نقد نمودن سرمایه خود را داشته باشند، می‌توانند با مراجعه به بازار ثانویه (بورس اوراق بهادار)، اقدام به فروش سهام خود به فرد دیگری نمایند.

ابزارهای بازار سرمایه
ابزارهای بازار سرمایه را به دو بخش تقسیم می‌کنند: ابزارهای تامین مالی بلند مدت و ابزارهای ویژه مدیریت خطر، که هر کدام نیز به بخش‌هایی تقسیم می‌شوند که در زیر بررسی خواهیم کرد.

الف) ابزارهای تامین مالی بلندمدت

:: سهام
سهام صرف نظر از شکل آن، نشان دهنده منافع مالک در شرکت است و از آنجا که طلب و ادعای سهامداران در مورد دارایی‌های شرکت در مرحله آخر و پس از سایر طلب‌ها قرار دارد، منافع سهام به عنوان «منفعت باقیمانده» شناخته می‌شود. هر سهامدار به میزان سهام خود، نسبت به منافع شرکت ادعای منافع دارد، اما مسئولیت وی نسبت به بدهی‌های شرکت، نهایتا تا میزان سرمایه وی در شرکت می‌باشد. سهام در مورد شرکت‌های (سهامی خاص) و خصوصا (سهامی عام) موضوعیت دارد و به دو نوع قابل تقسیم است:
1- سهام عادی: سهام عادی نوعی ابزار سرمایه گذاری است که نشانگر مالکیت دارنده آن در یک شرکت سهامی به صورت کاملا عادی است و تمامی سهامداران دارای حقوق و امتیازات مشابه می‌باشند.
2- سهام ممتاز: سهام ممتاز نوعی اوراق بهادار است که دارنده آن نسبت به درآمدها و دارایی‌های شرکت، حق یا ادعای ویژه ای دارد. این سهام در شرایطی منتشر می‌شود که شرکت، نیازمند جذب یک فرد سرمایه گذار خاص، جهت افزایش ثروت سهامداران باشد و یا در شرایطی که نتوان از طریق سهام عادی تامین مالی نمود. لذا شرکت‌ها مجبور به پرداخت حقوق و منافع فوق العاده به سرمایه گذار می‌گردند و دارنده این نوع سهام، از مزیت‌ها و امتیازاتی نسبت به بقیه سهامداران، برخوردار است.
به عنوان مثال، سود ثابت و یا داشتن حق رای بیشتر و یا داشتن اختیار رد مدیرعامل و ... از عمومی‌ترین مزیت‌های به کار گرفته شده در سهام ممتاز می‌باشند. البته اغلب سهام های ممتاز به وسیله داشتن نرخ سود ثابت، دارای امتیاز می‌گردند که با توجه به شرایط غیر شرعی آن، این نوع سهام در ایران وجود ندارد. هم اکنون در بازار سهام ایران بیش از 6 میلیون نفر سهام دار حضور دارند که سهام شرکت‌های بورسی را معامله می‌نمایند.

:: اوراق قرضه / مشارکت
اوراق قرضه سندی است که به موجب آن ناشر (شرکت یا کسی که قصد تامین مالی دارد) متعهد می‌شود در برابر استقراض مدت دار مبالغ مورد نیاز خود، مبلغ معینی با عنوان «بهره سالیانه» را در فاصله‌های زمانی مشخص به دارنده اوراق (سرمایه گذار / قرض دهنده) پرداخت کند و در سررسید مهلت، اصل مبلغ را نیز بازپرداخت کند. اوراق قرضه به دلیل ایجاد قرض ربوی از نظر شرعی مشکل دارند و به همین جهت در بازار سرمایه ایران دادوستد نمی‌شوند. در مقابل در ایران از اوراق مشارکت استفاده می‌شود. اوراق مشارکت بیانگر اوراقی است که در ظاهر همانند اوراق قرضه می‌باشد. تفاوت اوراق مشارکت با اوراق قرضه در آن است که منابع مالی جمع آوری شده در اوراق مشارکت، جهت تامین مالی پروژه‌های مشخص و معین، به کار می‌رود و امکان بهره برداری عام از آن (مانند اوراق قرضه) وجود ندارد.
علاوه بر این می‌بایست در انتهای زمان پروژه سود آن محاسبه و میان دارندگان توزیع گردد. البته معمولا به این اوراق یک بازدهی به صورت علی الحساب تعلق می‌گیرد و صادرکننده اوراق متعهد می‌شود اصل پول و سود قطعی را در تاریخ معین (سررسید) پرداخت کند. از دیگر تفاوت‌های این دو ابزار، وجود نرخ ثابت سود در اوراق قرضه می‌باشد. اوراق مشارکت در ایران، با مجوز بانک مرکزی و فقط برای وزارت اقتصاد و دارایی به نمایندگی از دولت جهت پروژه‌های کلان دولتی، نهادهای دولتی، شهرداری‌ها و بانک‌ها و موسسات مالی، امکان پذیر می‌باشد. در حال حاضر اوراق منتشر شده 3 یا 4 ساله بوده و نرخ سود علی الحساب آن‌ها 17 تا 19 درصد در سال می‌باشد.

• قبلی
• بعدی